آیه مباهله

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو

آیه مباهله؛ آیه 61 سوره آل عمران است که اشاره به واقعه مباهله پیامبر (ص) با نصارای نجران دارد و نشان‌دهنده یکی از مهمترین فضائل اصحاب کساء به ویژه امام علی(ع) است.


آیه


فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِن بَعْدِ مَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَكُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَكُمْ وَأَنفُسَنَا وَأَنفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَل لَّعْنَتَ اللَّـهِ عَلَى الْكَاذِبِينَ (ترجمه: بنابراین، پس از فرارسیدن علم [وحی] به تو، هر کس درباره او [حضرت عیسی(ع)]، با تو به چالش برخیزد، به او بگو: بیایید تا فرزندانمان و فرزندانتان، و زنانمان و زنانتان، و جانهایمان و جانهایتان را فراخوانیم، آنگاه (به درگاه خداوند) زاری [= تضرّع] کنیم تا لعنت خداوند را بر دروغگویان نهیم.)[3–61]


شأن نزول

مفسران شیعه و سنی برآنند که این آیه، اشاره به مناظره و محاجّه نصارای نجران با رسول اکرم (ص) دارد، که آنان در اینکه عیسی (ع) اقنومی از اقانیم ثلاثه است پای می فشردند و توصیف وحیانی قرآن را درباره عیسی (ع) که بنده پارسای خداوند و پیامبر است، قبول نداشتند تا حضرت (ص) مبارزه طلبانه به آنان پیشنهاد مباهله داد.[۱]

مفسران اهل سنت (زمخشری،[۲] فخر رازی،[۳] بیضاوی[۴] و دیگران) گفته اند که مراد آیه از «ابناءنا» [پسرانمان] حسن و حسین(ع)، و مراد از «نساءنا» [زنانمان] فاطمه زهرا علیها السلام و مراد از «انفسنا» [جانهایمان] حضرت علی(ع)م، بوده است، یعنی چهار تنی که همراه با خود حضرت (ص)، پنج تن آل عبا یا اهل کسا را تشکیل می دهند، و جز این آیه که علوّ شأن ایشان را نشان می دهد، به گفته زمخشری و فخر رازی، آیه تطهیر (احزاب، 33) نیز به دنبال آن، در گرامیداشت و پاک‌شماری آنان نازل شده است.

نصارای نجران چون صدق و اخلاص دلیرانه پیامبر(ص) و همراهانشان را مشاهده کردند هراسان و از عقوبت الهی بیمناک شدند و تن به مباهله ندادند و با پیامبر (ص) صلح کردند و درخواست کردند که بر دین خود باقی بمانند و جزیه بپردازند و حضرت (ص) پذیرفتند.[۵]


تفسیر

هر چند مباهله در وهله اول، میان پیامبر (ص) و مردان مسیحی بود، اما فرزندان و زنان نیز به میان آورده شدند، تا بر مطمئن بودن دعوت کننده به راستی دعوتش و بر حق بودنش دلالت کند، به طوری که حاضر می شود برترین کسانی را که انسان، به آنها محبت و عشق می ورزد و برای کمک به آنها و حمایت از آنها همواره خود را به مخاطره می اندازد، به میدان مباهله آورد. علاوه بر این، علامه طباطبایی، وجه دیگری نیز در آوردن خانواده به میدان مباهله ذکر فرموده است: گویی با این کار می خواهد بگوید که جمعی، جمع دیگر را نفرین کند، و هر دو جمع، لعنت خداوند را بر دروغگویان نهند تا اینکه لعن و عذاب، شامل فرزندان و زنان و جانها شود و بدین طریق، ریشه دشمنان کنده شود.

بدین بیان، مشخص می شود که لازم نیست، فرزندان یا زنان یا جانهایی بیش از دو تا باشند تا اطلاق صیغه جمع بر آنها صحیح باشد، زیرا طبق بیان فوق، مقصود از صیغه جمع اینست که یکی از دو طرف نزاع، با کسانش، کوچک و بزرگ، مرد و زن، همگی نابود شوند؛ و در این واقعه به اتفاق مفسران و راویان و تأییدهای تاریخی، رسول خدا (ص) بجز علی و فاطمه و حسنین (ع)، کسی را با خود نیاورده است، و بدین طریق، جانها، دو نفر، فرزندان، دو نفر، و زنان فقط یکی بوده است و با این کار، امر الهی به انجام رسیده است.[۶] در قرآن موارد دیگری نیز مشاهده می شود که آیه به حسب شأن نزول، راجع به یک نفر بوده است اما از صیغه جمع استفاده شده است؛ مثل آیات ظهار در سوره مجادله.[۷]

زمخشری در تفسیر کشاف ذیل آیه مباهله از عایشه نقل می کند که: حضرت رسول (ص) در روز مباهله بیرون آمد و عبایی از موی سیاه پوشیده بود چون امام حسن رسید، او را در ذیل عبای خود جای داد، سپس امام حسین رسید، او را نیز در ذیل عبای خود جای داد، و پس از آن، فاطمه و سپس علی؛ آنگاه گفت:
إِنَّمَا يُرِ‌يدُ اللَّـهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّ‌جْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَ‌كُمْ تَطْهِيرً‌ا (ترجمه: جز این نیست که خداوند می خواهد از شما اهل بیت هر پلیدی را بزداید و شما را به شایستگی پاک گرداند.)[33–33]
این عالم سنی در ادامه بحث می گوید: آوردن پسران و زنان در مباهله، دلالت بیشتری بر وثوق و اعتماد می کند، از اینکه خود به تنهایی مباهله نماید. زیرا که با ضمیمه کردن ایشان جرئت نمود بر اینکه عزیزان خود را و پاره های جگر خود را و محبوبترین مردم را نزد خود، در معرض نفرین و هلاک درآورد و صرفاً به خود اکتفا ننمود. لذا دلالت دارد بر اینکه اعتماد تمام بر دروغگو بودن خصم خود داشت که خواست عزیزان و جگرگوشه هایش هلاک و ریشه کن شوند اگر مباهله واقع شود. و اختصاص فرزندان و زنان بدین سبب بود که ایشان عزیزترینِ اهلند و بیش از دیگران در دل جای دارند و چه بسا انسان خود را در معرض هلاکت درآورد برای آنکه آسیبی به آنها نرسد؛ و لذاست که در جنگها، زنان و فرزندان را با خود می برده اند که نگریزند. و بدین سبب حق تعالی، در آیه مباهله، ایشان [ابناء و نساء] را بر انفس [جانها] مقدم داشت تا نشان دهد که ایشان بر جان مقدمند. آنگاه زمخشری می گوید:

«این، دلیلی است بر فضل اصحاب کسا که قویتر از آن، دلیلی نیست.»[۸]

جستارهای وابسته

مباهله

اصحاب کساء

پیوند به بیرون

پانویس

  1. قرآن کریم، ترجمه، توضیحات و واژه نامه از بهاءالدین خرمشاهی، 1376.ذیل آیه مباهله، ص 57.
  2. الزمخشری، تفسیر الکشاف، ذیل آیه 61 آل عمران.
  3. الرازی، التفسیر الکبیر، ذیل آیه 61 آل عمران.
  4. البیضاوی، تفسیر انوار التنزیل و اسرار التأویل، ذیل آیه 61 آل عمران.
  5. قرآن کریم، ترجمه، توضیحات و واژه نامه از بهاءالدین خرمشاهی، 1376، ذیل آیه مباهله، ص 57.
  6. طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، 1391ه.ق.، ج 3، ص: 223.
  7. ر.ک: الطباطبائی، محمدحسین، المیزان، ذیل آیه مباهله
  8. زمخشری، همان، ج1، صص: 369-370.


منابع

  • قرآن کریم، ترجمه، توضیحات و واژه نامه از بهاءالدین خرمشاهی، تهران: جامی، نیلوفر، چاپ سوم، تابستان 1376.
  • الزمخشری، محمود، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، ج1، قم، نشر البلاغه، الطبعة الثانیة، 1415 ق.
  • طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج 3، قم: اسماعیلیان، 1391، الطبعة الثالثة.